Εισήγηση στην Ημερίδα του Υπουργείου Δικαιοσύνης και του ΟΠΕΔ, στις 11/11/2026, με θέμα Τεχνητή Νοημοσύνη και Δικαιοσύνη στο :dikastiko.gr
- Post by Βασιλική Μελέτη
- 22/11/2026

Εξίσου κρίσιμο είναι το φαινόμενο της αυτοματοποιημένης προκατάληψης, γνωστό ως automation bias. Πρόκειται για την τάση του ανθρώπου να εμπιστεύεται υπέρμετρα ένα αποτέλεσμα που παράγεται από ένα τεχνολογικό σύστημα, ιδίως όταν αυτό εμφανίζεται με επιστημονική ακρίβεια, αριθμητική βαθμολόγηση ή τεχνική αυθεντία. Ο κίνδυνος δεν περιορίζεται στο ενδεχόμενο ένας δικαστής να αποδεχθεί μηχανικά μια αλγοριθμική πρόταση. Βρίσκεται και στη σταδιακή διαμόρφωση μιας κουλτούρας εξάρτησης, όπου η ανθρώπινη κρίση αρχίζει να προσαρμόζεται στην τεχνολογική υπόδειξη. Εάν ο δικαστικός λειτουργός θεωρεί ότι το σύστημα έχει ήδη επεξεργαστεί περισσότερα δεδομένα και έχει εντοπίσει τις ορθότερες συσχετίσεις, μπορεί να περιορίσει ασυνείδητα την προσωπική του αξιολογική και κριτική λειτουργία. Έτσι, η τυπική διατήρηση της ανθρώπινης υπογραφής δεν διασφαλίζει κατ’ ανάγκην και την ουσιαστική διατήρηση της ανθρώπινης κρίσης. Δεν αρκεί ο άνθρωπος να βρίσκεται στο τέλος της διαδικασίας και να επικυρώνει το αποτέλεσμα. Πρέπει να παραμένει πραγματικά σε θέση να το ελέγχει, να το αμφισβητεί, να αποκλίνει από αυτό και να αναλαμβάνει αυτοτελώς την ευθύνη της απόφασης.
Ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα αφορά τη διαφάνεια και την ερμηνευσιμότητα των αλγοριθμικών συστημάτων. Πώς μπορεί να ελεγχθεί μια δικαστική αξιολόγηση όταν βασίζεται σε ένα σύστημα του οποίου η εσωτερική λειτουργία δεν είναι κατανοητή ή προσβάσιμη στον δικαστή, στον δικηγόρο ή στον διάδικο; Το λεγόμενο «μαύρο κουτί» της Τεχνητής Νοημοσύνης δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα ως προς τη δυνατότητα ουσιαστικής αμφισβήτησης ενός αποτελέσματος. Η δικαιοσύνη, όμως, δεν αρκεί να είναι ορθή· πρέπει και να μπορεί να αιτιολογήσει γιατί κατέληξε σε συγκεκριμένο συμπέρασμα. Η αιτιολογία αποτελεί θεμελιώδη εγγύηση του κράτους δικαίου, καθώς επιτρέπει στους διαδίκους να κατανοήσουν τη δικαστική κρίση και στα αρμόδια δικαστικά όργανα να ασκήσουν τον προβλεπόμενο έλεγχο. Ένα αδιαφανές αλγοριθμικό αποτέλεσμα δεν μπορεί να υποκαταστήσει την εξατομικευμένη, σαφή και ελέγξιμη δικαστική αιτιολογία.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το ζήτημα της παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης, η οποία χρησιμοποιείται ήδη στην επεξεργασία νομικών κειμένων, στη σύνταξη δικογράφων, στη νομική έρευνα και στην προετοιμασία δικαστικών εγγράφων. Η δυνατότητά της να παράγει κείμενα με υψηλό βαθμό γλωσσικής συνοχής και φαινομενικής επιστημονικής τεκμηρίωσης είναι εντυπωσιακή. Ωστόσο, τα συστήματα αυτά μπορούν να παράγουν ανακριβείς πληροφορίες, ανύπαρκτες νομολογιακές παραπομπές ή εσφαλμένες ερμηνείες, παρουσιάζοντάς τες με απόλυτη βεβαιότητα. Το φαινόμενο των λεγόμενων «παραισθήσεων» της Τεχνητής Νοημοσύνης αποκτά ιδιαίτερη επικινδυνότητα όταν μεταφέρεται σε ένα περιβάλλον όπου κάθε νομικός ισχυρισμός μπορεί να επηρεάσει την υπεράσπιση, την κρίση του δικαστηρίου ή την έκβαση μιας δίκης. Ο δικηγόρος εξακολουθεί να έχει την υποχρέωση να επαληθεύει κάθε νομική πληροφορία, κάθε παραπομπή και κάθε πραγματικό δεδομένο που χρησιμοποιεί. Η τεχνολογική ευκολία δεν απαλλάσσει τον επαγγελματία από την επιστημονική επιμέλεια και την επαγγελματική του ευθύνη
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται και στην προστασία των προσωπικών δεδομένων. Οι δικαστικοί φάκελοι περιλαμβάνουν συχνά εξαιρετικά ευαίσθητες πληροφορίες, που αφορούν την υγεία, την οικογενειακή ζωή, την οικονομική κατάσταση, την προσωπική ελευθερία, την ποινική ιστορία και την ιδιωτικότητα των πολιτών. Η ανεξέλεγκτη εισαγωγή τέτοιων δεδομένων σε συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης, ιδίως όταν δεν υπάρχουν σαφείς εγγυήσεις για την ασφάλεια, την πρόσβαση, την αποθήκευση και την περαιτέρω επεξεργασία τους, μπορεί να δημιουργήσει σοβαρούς κινδύνους. Η ψηφιοποίηση δεν συνεπάγεται απεριόριστη διαθεσιμότητα της δικαστικής πληροφορίας. Η αρχή της ελαχιστοποίησης των δεδομένων, ο περιορισμός του σκοπού, η ασφάλεια της επεξεργασίας και η προστασία του δικηγορικού και δικαστικού απορρήτου πρέπει να αποτελούν αναπόσπαστο μέρος κάθε σχεδιασμού τεχνολογικού εκσυγχρονισμού.
Η ευρωπαϊκή θεσμική προσέγγιση έχει ήδη αναγνωρίσει ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη στον χώρο της Δικαιοσύνης απαιτεί αυξημένες εγγυήσεις. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1689, γνωστός ως AI Act, εισάγει ένα πλαίσιο ρύθμισης με βάση τον βαθμό επικινδυνότητας των συστημάτων και αντιμετωπίζει ως υψηλού κινδύνου συγκεκριμένες εφαρμογές που προορίζονται να συνδράμουν δικαστικές αρχές στην έρευνα, την ερμηνεία πραγματικών περιστατικών και του δικαίου, καθώς και στην εφαρμογή του σε συγκεκριμένες υποθέσεις. Η προσέγγιση αυτή δεν σημαίνει ότι κάθε τεχνολογικό εργαλείο που χρησιμοποιείται σε μια δικαστική υπηρεσία είναι αυτομάτως υψηλού κινδύνου. Αναδεικνύει, όμως, ότι όσο περισσότερο ένα σύστημα επηρεάζει την ουσιαστική δικαστική κρίση, τόσο μεγαλύτερες πρέπει να είναι οι απαιτήσεις διαφάνειας, αξιοπιστίας, τεχνικής τεκμηρίωσης, ανθρώπινης εποπτείας και λογοδοσίας. Η τεχνολογία μπορεί να υποστηρίζει τη δικαστική λειτουργία και την ανεξαρτησία του δικαστή, δεν μπορεί όμως να τις αντικαθιστά.
Η συζήτηση αυτή έχει και μια βαθύτερη κοινωνική και πολιτική διάσταση. Η εμπιστοσύνη των πολιτών στη Δικαιοσύνη δεν οικοδομείται μόνο μέσα από την ταχύτητα διεκπεραίωσης των υποθέσεων ή την τεχνική αποτελεσματικότητα των υπηρεσιών. Οικοδομείται μέσα από την πεποίθηση ότι κάθε άνθρωπος θα ακουστεί, ότι κάθε υπόθεση θα εξεταστεί εξατομικευμένα, ότι τα αποδεικτικά στοιχεία θα αξιολογηθούν με αμεροληψία και ότι η δικαστική απόφαση θα στηρίζεται σε κανόνες δικαίου και όχι σε ανεξέλεγκτες τεχνολογικές εκτιμήσεις. Η Δικαιοσύνη δεν μπορεί να μετατραπεί σε μια απρόσωπη διαδικασία στατιστικής κατάταξης ανθρώπων και υποθέσεων. Ο πολίτης που προσφεύγει σε αυτήν δεν είναι ένα σύνολο δεδομένων, ένας αριθμητικός δείκτης ή μια πιθανότητα. Είναι πρόσωπο με δικαιώματα, υποχρεώσεις, ιστορία και αξιοπρέπεια.
Το μεγάλο διακύβευμα, λοιπόν, δεν είναι η αντιπαράθεση ανθρώπου και μηχανής, ούτε η άκριτη αποδοχή ή η συνολική απόρριψη της τεχνολογικής καινοτομίας. Είναι η διαμόρφωση μιας σύγχρονης Δικαιοσύνης που θα αξιοποιεί τις δυνατότητες της Τεχνητής Νοημοσύνης χωρίς να απεμπολεί τις θεμελιώδεις αρχές της. Μιας Δικαιοσύνης ταχύτερης, περισσότερο προσβάσιμης και αποτελεσματικής, αλλά ταυτόχρονα διαφανούς, ανεξάρτητης, αιτιολογημένης και βαθιά ανθρώπινης. Η μηχανή μπορεί να επεξεργάζεται περισσότερα δεδομένα, να αναγνωρίζει συσχετίσεις και να προτείνει λύσεις. Δεν μπορεί, όμως, να αναλάβει τη θεσμική ευθύνη της κρίσης, να υποκαταστήσει την ανθρώπινη αξιολόγηση ή να μετατρέψει την απονομή του δικαίου σε μια αυτοματοποιημένη διαδικασία χωρίς ουσιαστική λογοδοσία.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη πρέπει να παραμείνει εργαλείο στην υπηρεσία της Δικαιοσύνης και όχι να εξελιχθεί σε έναν νέο, αδιαφανή φορέα άσκησης δικαιοδοτικής εξουσίας. Γιατί η ουσία της Δικαιοσύνης δεν βρίσκεται μόνο στην ορθότητα του αποτελέσματος, αλλά και στη διαδικασία μέσα από την οποία αυτό παράγεται, στις εγγυήσεις που το περιβάλλουν και στην ανθρώπινη ευθύνη που το θεμελιώνει. Μπορούμε και οφείλουμε να εκσυγχρονίσουμε τη Δικαιοσύνη. Δεν πρέπει, όμως, να την απογυμνώσουμε από εκείνο που την καθιστά Δικαιοσύνη: την ανθρώπινη κρίση, την ανεξαρτησία, την αιτιολογία και τον σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
* Δρ. Βασιλική Π. Μελέτη, Πρωτοδικείο Αθηνών, Επικεφαλής Ομάδας «Έμφυλη Βία, Ισότητα και Ανθρώπινα Δικαιώματα» Ομίλου Προβληματισμού για τον Εκσυγχρονισμό της Δικαιοσύνης (ΟΠΕΔ), Επιστημονική Πραγματογνώμων Δημοτικής Επιτροπής Ισότητας Νέας Ιωνίας, Γραμματεία Ισότητας ΠΑΣΟΚ, www.vasilikimeleti.gr

Μελέτη Β., Παπακωνσταντίνου Π., Νικολόπουλος Π.: «Φύλο, Κρίση και Ευρωπαϊκή Ένωση», Writers International Edition (2026)
Με συγκίνηση και αίσθημα ευθύνης παρουσιάζουμε το νέο μας βιβλίο, «Φύλο, Κρίση και Ευρωπαϊκή Ένωση», ένα έργο που γεννήθηκε μέσα από μακρόχρονη έρευνα, προβληματισμό, αμέτρητες ώρες μελέτης και μοναχικής συγγραφικής εργασίας.
Στις σελίδες του επιχειρείται μια ουσιαστική προσέγγιση των σύνθετων ζητημάτων που αφορούν τη θέση των γυναικών και των έμφυλων ταυτοτήτων στην ευρωπαϊκή πραγματικότητα. Παρά τις σημαντικές κοινωνικές και θεσμικές κατακτήσεις των τελευταίων δεκαετιών, οι ανισότητες εξακολουθούν να υφίστανται, συχνά με τρόπους λιγότερο εμφανείς αλλά εξίσου καθοριστικούς για τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων.
Το βιβλίο εξετάζει πώς οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές κρίσεις επηρεάζουν διαφορετικά τα άτομα ανάλογα με το φύλο τους, ενώ παράλληλα αναδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο που διαδραματίζουν παράγοντες, όπως η κοινωνική τάξη, η εθνική ή πολιτισμική καταγωγή, η αναπηρία και ο σεξουαλικός προσανατολισμός. Μέσα από αυτή τη διαθεματική οπτική, επιχειρείται να φωτιστεί η πολυπλοκότητα των μορφών αποκλεισμού και ανισότητας.
Η κεντρική μας θέση είναι ότι οι διακρίσεις δεν αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά, αλλά βαθιά ριζωμένους μηχανισμούς που διαμορφώνουν κοινωνικές συμπεριφορές, θεσμούς και πολιτικές. Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για τη διαμόρφωση μιας δικαιότερης και περισσότερο συμπεριληπτικής κοινωνίας.
Το έργο αυτό δεν αποτελεί μόνο ένα επιστημονικό εγχείρημα. Είναι ταυτόχρονα μια κατάθεση σκέψης, αγωνίας και ελπίδας. Μια προσπάθεια να συμβάλουμε στο δημόσιο διάλογο για την ισότητα, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία στην Ευρώπη του 21ου αιώνα.
Θα θέλαμε να εκφράσουμε τις θερμές μας ευχαριστίες στη Ζέφη Δημαδάμα Zefi Dimadama, τ. Γενική Γραμματέα Ισότητας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και διδάσκουσα στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, για την επιστημονική της συμβολή και την εμπιστοσύνη που έδειξε στο εγχείρημά μας. Θερμές ευχαριστίες και στην Ειρήνη Ντούρα Καββαδία για την εμπιστοσύνη, τη στήριξη και την πολύτιμη συμβολή της στην πορεία αυτού του εγχειρήματος. Παράλληλα, ευχαριστούμε θερμά τον εκδοτικό μας οίκο για την άψογη συνεργασία και τη φροντίδα με την οποία αγκάλιασε και ανέδειξε το έργο μας.
Ευχόμαστε το βιβλίο αυτό να αποτελέσει ένα χρήσιμο εργαλείο γνώσης, προβληματισμού και ευαισθητοποίησης για κάθε αναγνώστη και αναγνώστρια που αναζητά μια βαθύτερη κατανόηση των προκλήσεων που εξακολουθούν να συνοδεύουν το ζήτημα της ισότητας των φύλων στη σύγχρονη Ευρώπη