Βασικές αρχές των πολιτικών που εφαρμόζονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι η προστασία του περιβάλλοντος, με έμφαση στην αντιμετώπιση του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής, η ελάττωση της εξάρτησης από εξωτερικούς ενεργειακούς πόρους και η διασφάλιση της ανταγωνιστικότητας της οικονομίας. Η ΕΕ προωθεί στην κατεύθυνση αυτή τη χρήση οικονομικών μέσων, με το σκεπτικό ότι αποτελούν ευέλικτο μέσο για την επίτευξη των στόχων στο πλαίσιο προστασίας του περιβάλλοντος. Δικαιολογητικός λόγος για τη θεσμοθέτηση περιβαλλοντικών φόρων είναι η διαπίστωση ότι ο τρόπος που εφαρμόζουμε ως προς την τιμολόγηση των αγαθών και υπηρεσιών, που παράγουμε και καταναλώνουμε, συμβάλλει στην υποβάθμιση του περιβάλλοντος μέσω της εξάντλησης των φυσικών πόρων.

Ως περιβαλλοντική φορολογική μεταρρύθμιση νοείται η μετατόπιση του φορολογικού βάρους από την εργασία και το κεφάλαιο στο περιβάλλον. Πρόκειται δηλαδή για ριζική φορολογική αναδιάρθρωση που προβλέπει λιγότερη φορολογική επιβάρυνση της εργασίας και του κεφαλαίου. Στην πράξη, η απώλεια των δημοσίων εσόδων αντισταθμίζεται από την εισαγωγή των περιβαλλοντικών φόρων, έτσι ώστε να εξασφαλίζεται η αρχή της ουδετερότητας που διέπει το εκάστοτε φορολογικό σύστημα. Το αποτέλεσμα της μεταρρύθμισης αυτής είναι διττό, τόσο στον τομέα της προστασίας του περιβάλλοντος όσο και της οικονομίας.

Ειδικότερα, στον τομέα της προστασίας του περιβάλλοντος το αποτέλεσμα είναι η μείωση της χρήσης του άνθρακα και η εγκατάλειψη καλλιεργητικών πρακτικών που προσβλέπουν στην εξοικονόμηση ενέργειας, στη μείωση της εκπομπής ρύπων, στον περιορισμό της σπατάλης του νερού και στην ενθάρρυνση της ανακύκλωσης. Η περιβαλλοντική φορολογική μεταρρύθμιση επαναπροσδιορίζει δηλαδή τις τιμές με βάση το κόστος των προϊόντων και των υπηρεσιών στο περιβάλλον κι έτσι ενεργοποιούνται μηχανισμοί στην αγορά, που ωθούν παραγωγούς, καταναλωτές και επενδυτές να αναπτύσσουν πρακτικές που λειτουργούν προστατευτικά προς τους φυσικούς φόρους.

Παράλληλα, στον τομέα της οικονομίας η περιβαλλοντική φορολογική μεταρρύθμιση προωθεί την έρευνα και την καινοτομία. Το γεγονός ότι υπάρχει πλέον η υποχρέωση  διαρκούς καταβολής φόρου, αποτελεί για τους φορείς των παραγωγικών δραστηριοτήτων σοβαρό κίνητρο να εφεύρουν νέες μεθόδους παραγωγής, που μειώνουν την εκπομπή ρύπων. Η επιβολή των περιβαλλοντικών φόρων, επίσης, επιτρέπει την αναδιανομή του φορολογικού φορτίου συνολικά. Μέρος του φορολογικού φορτίου που επιβάλλεται στην εργασία καθώς και μέρος του κόστους της κοινωνικής ασφάλισης μπορεί να απαλειφθεί -από τη στιγμή που το έλλειμμα αυτό στα δημόσια έσοδα αντισταθμίζεται από τους περιβαλλοντικούς φόρους- κι έτσι η εργασία γίνεται πιο ανταγωνιστική στο οικονομικό περιβάλλον.

Αναφορικά με τον ανασχεδιασμό του φορολογικού συστήματος στην κατεύθυνση μιας αποτελεσματικής περιβαλλοντικής φορολογικής μεταρρύθμισης, αυτός γίνεται με τρόπο σύνθετο, όχι με την εισαγωγή ενός μόνο φόρου. Δηλαδή η περιβαλλοντική φορολογική μεταρρύθμιση, όπου συντελείται, προϋποθέτει ένα πακέτο φορολογικών μέτρων που είτε εισάγουν νέους φόρους ή μειώνουν ήδη υπάρχοντες είτε αναδιαρθρώνουν άλλους με στόχο τη μεταβίβαση φορολογικού φορτίου από ένα τομέα σε άλλο. Σε πρακτικό επίπεδο, η περιβαλλοντική φορολογική μεταρρύθμιση εισάγει φόρους που στοχεύουν στη μείωση των ρυπαντικών φορτίων στο περιβάλλον. Εισάγει διαφοροποίηση στη φορολογική μεταχείριση προϊόντων ανάλογα με την επιβάρυνση που ενέχουν στο περιβάλλον, επιβάλλει τέλη για τη χρηματοδότηση υπηρεσιών που βελτιώνουν την κατάσταση του περιβάλλοντος και εισάγει τέλος φοροελαφρύνσεις ή απαλλαγές για επενδύσεις που γίνονται για την πρόληψη  και αντιμετώπιση της ρύπανσης.

Τα αποτελέσματα της εισαγωγής περιβαλλοντικών φόρων είναι ενθαρρυντικά. Στη  Σουηδία, μετά την επιβολή φόρου επί του διοξειδίου του αζώτου, οι εκπομπές μειώθηκαν κατά 35%, στη Γερμανία η επιβολή ενεργειακού φόρου στα καύσιμα και στον ηλεκτρισμό, με παράλληλη μείωση των συνταξιοδοτικών εισφορών, επέφερε μείωση της κατανάλωσης στα καύσιμα, αύξηση του επιβατικού κοινού που διακινείται με μέσα μαζικής μεταφοράς και αύξηση των πωλήσεων των αυτοκινήτων χαμηλού κυβισμού, ενώ στην Ιρλανδία η επιβολή τέλους στην πλαστική σακούλα επέφερε μείωση στη χρήση πλαστικής σακούλας κατά 90%.

Κοντολογίς, η περιβαλλοντική φορολογική μεταρρύθμιση δημιουργεί ισχυρά κίνητρα για την αναζήτηση νέων μεθόδων παραγωγής. Επιπλέον, προσφέρει σημαντικό αντιστάθμισμα στην απώλεια δημοσίων εσόδων από τη συρρίκνωση της φορολογίας στην εργασία και στο κεφάλαιο. Η περιβαλλοντική φορολογική μεταρρύθμιση οδηγεί στην αναζήτηση της ισορροπίας ανάμεσα στις περιβαλλοντικές, κοινωνικές και οικονομικές πτυχές, ενώ δοκιμάζει τη δυναμική της αγοράς να πετύχει το στόχο της προστασίας του περιβάλλοντος ως πτυχή πολιτικής απόφασης.

Βασιλική Μελέτη